Tùy bút

LOANH QUANH GIỮA PHỐ

Có những ngày ở Sài Gòn, tôi chẳng có việc gì thật sự quan trọng để phải vội vàng. Tôi thức dậy khi nắng vừa chạm lên những mái nhà, pha một ly cà phê rồi chạy xe ra phố. Không định đi đâu, cũng chẳng cần tìm một nơi nào mới lạ, tôi chỉ muốn loanh quanh qua những con đường quen, rẽ vào vài con hẻm nhỏ, ghé một hàng quán cũ và ngồi bên vỉa hè nhìn người ta đi qua. Sài Gòn rộng như vậy mà đôi khi chỉ cần một buổi sáng đi chậm qua vài con phố nhỏ, tôi đã có cảm giác mình vừa gặp lại cả một thành phố. Thành phố ấy không hiện ra bằng những công trình lớn hay những đại lộ đông đúc, mà bằng tiếng cửa sắt kéo lên ở một cửa hàng, tiếng chổi quét trên nền xi măng, tiếng xe máy nổ giòn rồi khuất dần cuối hẻm, bằng mùi cà phê len ra từ một mái hiên thấp và tiếng rao quen thuộc vọng giữa những căn nhà san sát. Những âm thanh tưởng như vụn vặt ấy lại chính là nhịp thở của Sài Gòn, thứ nhịp thở mà nếu một ngày thiếu đi, thành phố bỗng trở nên xa lạ.

Tôi thích Sài Gòn trong những buổi sáng bình thường. Không phải vẻ đẹp của những tòa nhà cao tầng phản chiếu ánh mặt trời, cũng không hẳn những con đường rộng với dòng xe nối dài, mà là những con phố vừa đủ cho hai hàng cây đứng đối diện nhau, những căn nhà cũ có ban công nhỏ và những mái hiên đã bạc màu vì mưa nắng. Tôi thường bắt đầu những buổi loanh quanh bằng một quán cà phê nhỏ. Quán chẳng cần đẹp, chỉ cần vài chiếc bàn thấp, mấy chậu cây đặt sát tường và một khoảng hiên đủ để người ta tránh nắng. Ở đó có người uống đen đá không đường, người gọi bạc xỉu, người chỉ uống trà đá rồi ngồi hàng giờ. Một chú xe ôm tranh thủ nghỉ chân trước khi bắt đầu ngày mới, một cô nhân viên văn phòng mua vội ổ bánh mì, hai người bạn lâu ngày gặp lại, một ông cụ ngồi một mình bên tờ báo cũ. Mỗi người mang theo một cuộc đời, một nỗi lo, một niềm vui, nhưng trong khoảnh khắc ấy họ cùng ngồi dưới một mái hiên nhỏ và cùng nhìn dòng xe trôi qua trước mắt.

Có lẽ vì vậy mà những hàng quán bình dân luôn khiến tôi thấy Sài Gòn gần gũi. Thành phố có những nhà hàng sang trọng, những quán cà phê được thiết kế cầu kỳ, nhưng bên cạnh đó vẫn là vô số hàng quán nép mình trong những góc phố. Một xe bánh mì dựng bên lề đường, một nồi hủ tiếu bốc khói từ sáng sớm, một quán cơm với vài món quen thuộc, một xe xôi được phủ khăn cẩn thận hay một quán nước chỉ có mấy chiếc ghế nhựa đặt sát nhau. Những nơi ấy chẳng cần quảng cáo nhiều. Người ta tìm đến vì nhớ một hương vị, nhớ một người bán và nhớ cái cách mình từng ngồi ở đó vào một buổi chiều rất lâu rồi. Tôi từng nghĩ hàng quán chính là những dấu chấm câu của phố. Có quán nằm ở đầu hẻm như một dấu mở đầu cho buổi sáng, có quán dưới bóng cây như một khoảng lặng giữa trưa và có quán sáng đèn đến khuya như phần cuối của một ngày dài. Người Sài Gòn đi qua những hàng quán ấy mỗi ngày, đôi khi chẳng để ý, nhưng rồi đến một hôm quán đóng cửa, chiếc xe không còn dựng ở góc cũ hoặc người bán chuyển đi nơi khác, ta bỗng thấy con phố thiếu mất một điều gì đó.

Sài Gòn có rất nhiều con hẻm. Hẻm rộng, hẻm nhỏ, hẻm quanh co, có con hẻm chỉ vừa đủ một chiếc xe chạy qua. Bước vào đó, ta như bước sang một thế giới khác. Những căn nhà nằm sát nhau, những chậu hoa đặt trước cửa, quần áo phơi trên ban công, một chiếc xe đạp cũ dựa bên tường, tiếng radio vọng ra từ căn nhà nào đó và mùi thức ăn từ bếp nhà bên cạnh bay sang hòa với mùi nắng, mùi cây lá và mùi của một buổi trưa thành phố. Tôi thích đi qua những con hẻm như thế, không phải để tìm kiếm điều gì đặc biệt mà chỉ để nhìn cuộc sống đang tự nhiên diễn ra. Một người phụ nữ tưới cây trước cửa, một người đàn ông sửa chiếc xe máy, một bà cụ ngồi nhặt rau, một đứa trẻ đạp xe vòng quanh rồi quay về trước hiên nhà. Những việc nhỏ bé ấy chẳng bao giờ xuất hiện trên bản đồ du lịch, nhưng chính chúng làm nên ký ức của một thành phố. Có những người sống cả đời trong một con hẻm, biết từng cửa hàng, từng ngã rẽ, biết quán nào bán món ngon, cây nào thường ra hoa, buổi sáng góc đường nào có nắng và buổi chiều nơi nào có gió. Với họ, thành phố không phải là một địa danh. Thành phố là ký ức được ghim vào từng góc nhỏ.

Buổi chiều hôm ấy, tôi vẫn chạy xe không mục đích như mọi ngày. Nắng đang vàng trên những mái nhà, mặt đường còn khô và những hàng quán bắt đầu dọn dẹp để chuẩn bị cho giờ đông khách. Tôi ghé vào một con phố nhỏ mà đã rất lâu rồi chưa đi qua. Cuối phố vẫn còn một hàng ăn nằm dưới mái hiên thấp, vài chiếc bàn nhựa đặt sát nhau, phía trước là nồi nước dùng đang bốc khói. Tôi nhận ra nơi ấy gần như ngay lập tức, dù tấm bảng hiệu đã bạc màu và mọi thứ đã cũ hơn nhiều. Tôi dựng xe rồi bước vào. Người đàn bà đứng bên nồi nước dùng ngẩng lên nhìn tôi. Bà đã già hơn nhiều so với trong ký ức của tôi, mái tóc bạc quá nửa nhưng đôi mắt vẫn hiền và sáng. Bà nhìn tôi một lúc rồi hỏi rằng lâu quá mới thấy tôi ghé. Chỉ một câu nói ấy thôi mà tôi bỗng đứng lặng. Tôi không chắc bà còn nhớ mình nhưng bà lại nhớ. Ngày trước, khi còn làm việc ở khu vực này, tôi thường ghé quán vào những buổi chiều muộn. Có hôm chỉ gọi một tô mì, có hôm ngồi rất lâu bên ly trà đá. Khi ấy tôi còn trẻ và lúc nào cũng vội. Vội đi làm, vội gặp người này, vội đến một cuộc hẹn khác. Bà thường đặt món xuống trước mặt tôi rồi nhắc ăn chậm thôi, có ai giành đâu. Tôi đã quên câu nói ấy từ lâu, vậy mà hôm nay nghe lại, lòng tôi bỗng chùng xuống.

Tôi ngồi vào chiếc bàn sát mép hiên. Bà vẫn làm món ăn theo cách cũ, chậm rãi và cẩn thận. Tôi nhìn đôi bàn tay đã có thêm nhiều nếp nhăn, chợt nhận ra trong những năm tôi mải miết đi tìm những nơi xa lạ, nơi này gần như chẳng thay đổi. Hay đúng hơn, nơi này đã thay đổi rất nhiều, chỉ có ký ức của tôi vẫn giữ nguyên một buổi chiều cũ. Nhiều năm trước, tôi từng ngồi ở đúng chiếc bàn này với một tâm trạng khác. Khi ấy tôi vừa thất bại trong một chuyện quan trọng và thấy mọi thứ phía trước mù mịt. Bà không hỏi tôi có chuyện gì. Bà chỉ đặt thêm một chén canh lên bàn rồi bảo ăn đi rồi tính. Một câu nói đơn giản đến mức chẳng có gì để nhớ, vậy mà tôi vẫn nhớ. Có lẽ con người ta thường nhớ những điều như thế. Không phải những lời lớn lao mà là một bữa ăn được đặt xuống đúng lúc, một mái hiên mở cửa khi trời mưa hay một người không quen biết cũng đủ khiến mình cảm thấy ngày hôm đó nhẹ đi.

Đúng lúc ấy, trời đổi màu. Mây từ đâu kéo tới, phủ nhanh lên những mái nhà. Gió thổi qua con phố, cuốn theo những chiếc lá khô chạy lăn trên mặt đường. Những người bán hàng vội vàng thu dọn, người đi đường tăng tốc tìm chỗ trú. Rồi cơn mưa đổ xuống bất ngờ, ào ạt như thể cả bầu trời vừa mở một cánh cửa. Sài Gòn đang ồn ào bỗng chậm lại. Xe cộ nép dưới những mái hiên, người ta đứng chen nhau trong những khoảng nhỏ, những hàng quán đang chuẩn bị đóng cửa lại trở thành nơi trú chân của những người xa lạ. Bà chủ quán kéo thêm mấy chiếc ghế vào trong và bảo mọi người cứ vào trú mưa. Một cô gái trẻ ôm chiếc túi trước ngực, áo quần ướt sũng. Một chú giao hàng dựng chiếc xe sát mái hiên. Một ông cụ loay hoay với chiếc áo mưa đã cũ. Bà chẳng hỏi ai là khách, ai là người đi ngang. Bà chỉ tìm cách để tất cả có một chỗ ngồi khô ráo. Tôi nhích chiếc ghế của mình sang một bên để cô gái có chỗ ngồi. Chú giao hàng được bà rót cho ly trà nóng. Ông cụ được một cậu thanh niên giúp kéo lại chiếc áo mưa. Không ai quen ai, không ai hỏi tên nhau. Chúng tôi chỉ cùng trú dưới một mái hiên, cùng nghe tiếng mưa đập trên mái tôn và cùng chờ thành phố dịu lại.

Trong khoảng thời gian ấy, tôi bất chợt nhận ra mình đã nhìn Sài Gòn quá lâu bằng đôi mắt của một người đi ngang. Tôi cứ nghĩ những con phố nhỏ đẹp vì chúng cũ, những hàng quán đáng nhớ vì món ăn ngon, những mái hiên có ý nghĩa vì chúng gợi lại ký ức. Nhưng trong cơn mưa ấy, tôi hiểu rằng điều giữ một thành phố ở lại trong lòng người không phải những bức tường hay bảng hiệu mà là những con người từng ngồi dưới những mái hiên đó. Một thành phố chỉ thật sự có linh hồn khi giữa lúc ai cũng đang vội, vẫn có người sẵn lòng nhích vào một chút để dành chỗ cho người khác. Cơn mưa chẳng mang đến điều gì lớn lao nhưng nó làm khoảng cách giữa người với người bỗng ngắn lại. Những người xa lạ ngồi cạnh nhau, chia nhau một khoảng khô, một chiếc ghế, một ánh nhìn và những câu chuyện rất nhỏ về đường về, về công việc, về một buổi chiều bất chợt ướt áo. Ngoài kia nước vẫn rơi trắng phố, còn trong mái hiên nhỏ, một thứ hơi ấm âm thầm lan ra.

Khi mưa bắt đầu nhẹ dần, mọi người lần lượt đứng dậy. Chú giao hàng cảm ơn rồi chạy đi, cô gái trẻ lau lại mái tóc, ông cụ mặc áo mưa rồi chậm rãi bước ra đường. Chẳng ai biết rằng trong khoảng thời gian trú mưa ngắn ngủi ấy, họ đã trở thành một phần trong ký ức của nhau. Tôi vẫn ngồi lại. Bà chủ quán đem chiếc khăn nhỏ đặt lên bàn rồi hỏi tôi dạo này có ổn không. Tôi nhìn bà, nhìn con phố vừa đi qua một trận mưa và chỉ mỉm cười. Có những câu chuyện không cần kể hết. Có những người không cần gặp thường xuyên mà vẫn ở lại đâu đó trong đời mình. Bà đã đứng ở đây qua rất nhiều mùa mưa, đã nhìn bao người đến rồi đi, nhìn những đứa trẻ lớn lên, những người trẻ trưởng thành, những căn nhà cũ được sửa sang và những con đường đổi khác. Có thể bà chẳng bao giờ nghĩ mình đang giữ lại ký ức cho một thành phố. Nhưng bà đang làm điều đó bằng một hàng ăn nhỏ, bằng những tô mì nóng, bằng một mái hiên luôn sẵn chỗ cho người trú mưa và bằng cách nhớ những người từng ghé qua.

Tôi rời quán khi trời vừa tạnh. Mặt đường loang loáng nước, những hàng cây xanh hơn sau mưa, những bóng đèn đầu tiên bắt đầu phản chiếu trên mặt đường. Một xe bánh mì dựng dưới gốc cây, quán cà phê đầu hẻm kéo thêm mấy chiếc ghế ra vỉa hè, một xe hủ tiếu bắt đầu đông khách. Con phố trở lại với nhịp cũ như thể cơn mưa vừa rồi chưa từng xảy ra. Nhưng tôi biết mình đã khác. Tôi không còn nhìn thành phố như một người đi ngang nữa. Tôi bắt đầu hiểu rằng những con phố nhỏ, những hàng quán cũ và những mái hiên bình thường chính là nơi cất giữ những điều sâu nhất của đời sống. Một người từng thương ta, một buổi chiều từng buồn, một câu nói đã quên, một bữa ăn đã nguội từ rất lâu nhưng ký ức vẫn còn nóng. Thành phố rộng lớn nhưng ký ức của con người thường chỉ cần một góc rất nhỏ để trú ngụ.

Từ hôm ấy, mỗi khi chạy xe qua Sài Gòn, tôi không còn cố đi thật nhanh. Tôi thích rẽ vào những con đường nhỏ, đi qua những hàng cây, ghé một quán quen, gọi một ly cà phê rồi ngồi nhìn phố. Tôi để ý hơn đến những người bán hàng, những người lao động, những căn nhà cũ, những ô cửa sáng đèn khi chiều xuống. Tôi hiểu rằng thành phố không chỉ được tạo nên bởi những gì lớn lao mà còn bởi vô số điều nhỏ bé diễn ra mỗi ngày. Một người mở cửa hàng lúc sáng sớm, một nồi nước dùng được nấu từ tinh mơ, một người mẹ đón con ở đầu hẻm, một ông cụ kê chiếc ghế ra trước hiên hay một người xa lạ kéo thêm chiếc ghế cho người vừa trú mưa. Những điều ấy chẳng ai ghi lại nhưng chúng ở lại trong ký ức của phố và trong lòng những người từng đi qua.

Có người từng hỏi tôi Sài Gòn đẹp ở đâu. Tôi không biết trả lời thế nào cho thật đúng. Nếu nói về những nơi nổi tiếng, Sài Gòn có rất nhiều. Nhưng nếu hỏi nơi nào khiến tôi thương thành phố này, tôi sẽ nói đó là những con phố nhỏ, những con hẻm không tên, những hàng quán bình dân và những mái hiên nơi người ta có thể ngồi xuống bên nhau sau một cơn mưa. Bởi ở đó, thành phố không cần phải đẹp theo một khuôn mẫu nào. Nó chỉ cần được sống như nó vốn có, có nắng, có mưa, có tiếng rao, có khói bếp, có tiếng xe, có những cuộc gặp tình cờ và có những con người sẵn lòng dành cho nhau một chút tử tế.

Tôi vẫn thích loanh quanh Sài Gòn. Nhưng càng loanh quanh, tôi càng nhận ra mình không hề đi vòng. Tôi đang đi vào những lớp ký ức của một thành phố và cũng đang đi vào những lớp ký ức của chính mình. Có những nơi ta cần quay lại để hiểu một phần đời đã qua, có những người chỉ cần gặp lại một lần cũng đủ khiến ký ức thức dậy và có những cơn mưa tưởng chỉ làm chậm một chuyến đi lại vô tình đưa ta trở về với điều mình đã bỏ quên. Sau tất cả những con đường đã đi qua, điều khiến người ta muốn trở về có lẽ không phải là một địa chỉ cụ thể nào cả. Đó chỉ là cảm giác được ngồi xuống giữa một góc phố quen, nghe Sài Gòn thở, nhìn những con người bình thường sống một ngày bình thường rồi bất chợt thấy lòng mình bình yên. Như sau một cơn mưa, thành phố lại sáng đèn và tôi lại chạy xe chậm qua phố nhỏ, không cần biết mình sẽ đi đâu, bởi tôi biết chỉ cần còn những mái hiên như thế, còn những hàng quán như thế và còn những con người biết nhích chiếc ghế của mình sang một bên để dành chỗ cho người khác, Sài Gòn vẫn còn một nơi để những người đi xa tìm đường trở về.