VĂN HỌC TRÀO PHÚNG XƯA ...

Lịch sử văn học, nhìn từ góc độ chức năng xã hội, có thể được xem là lịch sử biến đổi của những hình thức đối thoại giữa con người và hiện thực. Ở mỗi thời đại, văn chương lựa chọn cho mình một phương thức biểu đạt khác nhau để phản ánh những khủng hoảng của đời sống: có thời kỳ, văn học nghiêng về sử thi để kiến tạo lý tưởng cộng đồng. Có thời kỳ, văn học hướng vào cái tôi cá nhân để khám phá chiều sâu bản thể, và cũng có những giai đoạn, tiếng cười trở thành phương tiện hữu hiệu nhất để phê bình xã hội.

Trong truyền thống văn học Việt Nam, trào phúng chưa bao giờ chỉ là nghệ thuật gây cười, ngay từ thơ Nguyễn Khuyến hay Tú Xương, tiếng cười đã mang hai chiều kích song hành. Một mặt, hướng ra bên ngoài, phơi bày sự giả dối, lố bịch và tha hóa của đời sống xã hội. Mặt khác, nó quay trở lại chính chủ thể phát ngôn như một hình thức tự vấn. Điều này đặc biệt rõ trong thơ Tú Xương, ông không chỉ cười người ông còn cười chính mình.

Tiếng cười vì thế không đơn thuần là phủ định hiện thực, mà là một trạng thái ý thức - một cách để con người giữ lại phẩm giá trong hoàn cảnh lịch sử đầy biến động.

Đến giai đoạn văn học hiện thực phê phán đầu thế kỷ XX, chức năng xã hội của tiếng cười đạt tới đỉnh cao. Ở Nguyễn Công Hoan, tiếng cười vận hành như một phương tiện bóc trần các cơ chế bất công. Ở Vũ Trọng Phụng, nó trở thành lưỡi dao sắc bén giải phẫu những nghịch lý của xã hội thuộc địa nửa phong kiến. 

Tiếng cười khi ấy mang tính công kích mạnh mẽ, tồn tại trên nguyên tắc đối lập giữa cái đúng và cái sai, giữa sự thật và giả dối, giữa nhân tính và sự tha hóa. Có thể nói, mỹ học của văn học trào phúng truyền thống chủ yếu được kiến tạo trên logic phủ định. Nghĩa là cái xấu cần bị lật tẩy, cái giả cần bị bóc trần. Tiếng cười vì vậy mang sức mạnh của một hành vi phê phán.

VĂN HỌC TRÀO PHÚNG NAY ...

Nhưng bước sang văn học đương đại, đặc biệt từ sau đổi mới, hiện thực không còn là một đối tượng, con người hôm nay không chỉ sống trong những mâu thuẫn xã hội, họ còn sống trong những mâu thuẫn của chính bản thân mình - đến từ áp lực thành công - từ nhu cầu được công nhận - từ sự đứt gãy giữa đời sống thật và đời sống được trình diễn.

Trong bối cảnh ấy, nếu văn học vẫn chỉ tiếp tục duy trì mô hình trào phúng cũ, tiếng cười rất dễ trở thành sự lặp lại. Bởi cái cần được nhận diện hôm nay không chỉ là hiện thực bên ngoài, mà còn là những vùng khuất trong nội tâm con người.

Chính ở điểm này, Ngẫm cười gợi mở một hướng tiếp cận khác.

Thay vì biến tiếng cười thành vũ khí để chiến thắng hiện thực, Trần Minh Cường dường như sử dụng tiếng cười như một hình thức đối thoại với hiện thực - với Ngẫm Cười đối tượng bị chất vấn không chỉ là xã hội, mà còn là chính người kể chuyện - chính người đọc, và sâu xa hơn, là những giới hạn vốn rất con người trong mỗi chúng ta.

SỰ DỊCH CHUYỂN CỦA NGẪM CƯỜI

Sự chuyển dịch ấy không làm tiếng cười mất đi chức năng phê bình, ngược lại, Ngẫm cười  mở rộng phạm vi của sự phê bình từ hiện thực xã hội sang hiện thực nội tâm.

Nói theo ngôn ngữ của mỹ học tiếp nhận, đối tượng của hành vi diễn giải không còn nằm hoàn toàn trong văn bản, mà được chuyển sang kinh nghiệm sống của người đọc.

Khi ấy, mỗi câu chuyện trong Ngẫm cười không khép lại ở nhân vật - mà tiếp tục được hoàn tất trong ý thức tiếp nhận. Đó là lúc tiếng cười thôi là một phản ứng cảm xúc để trở thành một hoạt động của tư duy.

Và có lẽ, chính từ sự chuyển dịch chức năng ấy, Ngẫm cười gợi mở khả năng hình thành một kiểu trào phúng mới trong văn học Việt Nam đương đại: không lấy sự phủ định làm đích đến cuối cùng, mà xem phản tỉnh như con đường để con người đi tới sự tự hoàn thiện.

VƯƠNG THOẠI HỒNG