Có những ngày trong năm, người ta chỉ cần nhìn thấy một màu đỏ bay trên phố là lòng bỗng chùng xuống. Không phải vì buồn, mà bởi trong khoảnh khắc ấy, giữa những ồn ào rất đỗi bình thường của cuộc sống, ta bỗng nhớ rằng mình đang đứng trên một mảnh đất đã đi qua biết bao mùa bão lửa để có được những ngày bình yên như hôm nay.

Tháng Chín lại về. Thành phố những ngày đầu thu vẫn đông đúc như thường lệ. Xe cộ chen nhau trên những con đường quen thuộc, những cửa hàng mở cửa từ sớm, quán cà phê đầy người trẻ với những chiếc máy tính sáng màn hình, những chuyến xe buýt chở người đi làm, những cô cậu sinh viên vội vàng đến giảng đường. Trên mạng xã hội, người ta chia sẻ những bức ảnh cờ đỏ sao vàng, những câu chuyện về lịch sử, những lời chúc mừng ngày Quốc khánh. Có người đi qua ngày 2 tháng 9 bằng một chuyến du lịch, có người ngủ thêm một chút trong ngày nghỉ, có người đưa gia đình về quê, có người đứng giữa một quảng trường đông người, ngước nhìn lá cờ bay trong gió. Và có những người trẻ, trong một khoảnh khắc rất riêng, chợt tự hỏi: Nếu mình sinh ra cách đây hơn tám mươi năm, mình sẽ là ai?

Câu hỏi ấy có lẽ không có câu trả lời. Bởi chúng ta là những người may mắn được sinh ra trong một thời đại khác. Chúng ta lớn lên khi tiếng máy bay không còn là nỗi ám ảnh trên bầu trời. Tiếng còi xe ngoài đường chỉ báo hiệu một buổi sáng vội vã, không phải tiếng báo động. Những đêm mất ngủ của chúng ta có thể vì một kỳ thi, một cuộc chia tay, một công việc chưa hoàn thành hay một tin nhắn chưa được hồi đáp. Chúng ta than phiền vì mạng chậm, vì giá cà phê tăng, vì chuyến bay trễ, vì công việc quá nhiều. Những điều ấy rất nhỏ bé. Nhưng chính sự nhỏ bé ấy lại là một bằng chứng của hòa bình.

Bởi có một thời, ước mơ của biết bao người Việt Nam chẳng phải là một căn nhà đẹp, một công việc tốt hay một chuyến đi xa. Ước mơ giản dị hơn rất nhiều, được sống, được trở về, được nhìn thấy mẹ, được nghe tiếng trẻ con khóc trong một mái nhà không bị bom đạn phá tan, được trồng một cây lúa trên mảnh ruộng của mình, được nhìn thấy lá cờ của một đất nước độc lập tung bay giữa trời. Và ngày 2 tháng 9 năm 1945 đã trở thành một dấu mốc không thể quên trong lịch sử dân tộc.

Tôi từng nghĩ lịch sử là những trang sách rất xa. Những con số, những năm tháng, những cái tên, những sự kiện được in ngay ngắn trong sách giáo khoa. Cho đến khi lớn lên, tôi mới hiểu rằng lịch sử không nằm yên trên những trang giấy. Lịch sử nằm trong đôi mắt của một người bà đã già, trong giọng kể chậm rãi của một người ông, trong tấm ảnh đen trắng đã ngả màu, trong chiếc ba lô cũ được cất đâu đó trên gác, trong một vết thương mà người ta không bao giờ kể hết. Lịch sử nằm trong những ngôi mộ liệt sĩ giữa nghĩa trang và đôi khi nằm ngay trong chính sự bình yên mà chúng ta đang có.

*****

Ngày còn nhỏ, tôi không hiểu vì sao mỗi khi đến Quốc khánh, người lớn lại treo cờ trước nhà. Tôi chỉ thấy màu đỏ thật đẹp. Tôi thấy những con đường sáng lên bởi hàng nghìn lá cờ, thấy người ta chụp ảnh, trẻ con chạy chơi, những buổi lễ được truyền hình trực tiếp. Tôi thấy người lớn đứng nghiêm khi Quốc ca vang lên, nhưng khi ấy, tôi chưa hiểu được tại sao có những người lại im lặng rất lâu trước lá cờ.

Sau này tôi mới hiểu. Bởi với một số người, lá cờ không chỉ là một biểu tượng. Đó là ký ức, là tuổi trẻ, là những người đã nằm xuống, là những người đã đi mà không biết ngày trở về, là những bức thư chưa kịp gửi, những lời hẹn chưa bao giờ thực hiện. Đó là những người mẹ đã đứng bên cửa ngóng con trong nhiều năm, những người vợ đã chờ một bóng người trở về nhưng cuối cùng chỉ nhận được một tờ giấy báo tử, những đứa trẻ lớn lên mà không kịp nhớ khuôn mặt cha. Chúng ta, những người trẻ của hôm nay, có thể không bao giờ hiểu hết những mất mát ấy, bởi chúng ta chưa từng sống trong hoàn cảnh ấy. Nhưng chúng ta có thể biết ơn. Và có lẽ, biết ơn là cách đầu tiên để một thế hệ hiểu về lịch sử.

Tôi thường nghĩ về hai chữ “độc lập”. Ngày còn đi học, chúng nghe thật lớn lao. Nhưng càng lớn, tôi càng nhận ra độc lập không phải là một khái niệm xa xôi. Nó nằm trong từng điều bình thường nhất: là sáng thức dậy, ta có quyền lựa chọn công việc mình muốn làm; là một cô gái có thể bước ra đường với ước mơ của riêng mình; là một chàng trai có thể học nghề, lập nghiệp, đi xa rồi trở về; là những người trẻ có thể sáng tạo, khởi nghiệp, nghiên cứu, làm nghệ thuật, viết sách, làm phim, sáng tác âm nhạc, là một đứa trẻ có thể đến trường, là một người có thể nói lên suy nghĩ của mình, là những gia đình có thể ngồi bên nhau trong một bữa cơm mà không phải lo ngày mai chiến tranh sẽ đưa ai đó đi mất. Hòa bình làm cho những điều phi thường trở thành bình thường. Và đôi khi, vì chúng quá bình thường, chúng ta quên mất rằng để có được chúng, cha ông đã phải trả những cái giá không thể đo đếm.

Có những thế hệ đã trao cả tuổi thanh xuân cho đất nước. Còn chúng ta nhận lại một tuổi trẻ bình yên. Vì thế, có lẽ câu hỏi mà thế hệ trẻ cần đặt ra không phải là “Ngày xưa cha ông đã làm gì cho mình?”, mà là “Hôm nay mình có thể làm gì cho đất nước?”.

*****

Tôi thích nhìn những người trẻ trong những ngày Quốc khánh. Họ không giống nhau. Có người mặc áo dài, có người mặc chiếc áo có hình lá cờ, có người đứng giữa phố chụp một bức ảnh, có người đưa bố mẹ đi xem một chương trình nghệ thuật, có người lặng lẽ về quê thăm ông bà. Có người làm việc xuyên lễ vì một dự án còn dang dở, có người đang ở một thành phố xa, có người đang học tập ở một đất nước khác. Có người vừa bắt đầu cuộc đời, có người đang thất nghiệp, có người vừa thành công, có người vừa thất bại, có người đang yêu, có người vừa chia tay, có người đang mang trong lòng một giấc mơ rất lớn, và cũng có người chưa biết mình muốn trở thành ai. Nhưng dù khác nhau đến đâu, chúng ta đều có chung một điều. Chúng ta đang sống trong thời đại hòa bình. Đó là món quà lớn đến mức đôi khi chúng ta quên mất giá trị của nó.

Thế hệ trẻ hôm nay thường bị nói rằng chúng ta sống quá nhanh. Nhanh yêu, nhanh giận, nhanh nổi tiếng, nhanh quên. Một đoạn video vài chục giây có thể khiến hàng triệu người chú ý. Một cái tên có thể nổi lên chỉ sau một đêm. Một xu hướng xuất hiện hôm nay, ngày mai đã trở thành cũ. Chúng ta sống trong thế giới mà mọi thứ đều có thể đến rất nhanh. Nhưng lịch sử thì không. Lịch sử không thể được hiểu bằng vài dòng trạng thái, không thể hiểu bằng một bức ảnh chụp chung với lá cờ, càng không thể hiểu bằng những câu khẩu hiệu được lặp lại mà không suy nghĩ. Lịch sử cần được đọc, cần được lắng nghe, cần được đặt mình vào hoàn cảnh của những con người đã sống trong đó, và trên hết, lịch sử cần được cảm nhận bằng trái tim.

Tôi từng đứng trước một nghĩa trang liệt sĩ vào một buổi chiều. Ngày tôi cùng ba đến viến ông ngoại là Liệt Sĩ. Không có lễ hội, không có tiếng nhạc, không có đám đông. Chỉ có những hàng bia mộ nằm thẳng tắp dưới bóng cây. Tên của những người đã mất được khắc lên đá. Có người rất trẻ, hai mươi tuổi, hai mươi mốt, hai mươi hai. Có những ngôi mộ không có đầy đủ thông tin. Có những cái tên vẫn nằm lại trong ký ức của người sống. Tôi đứng rất lâu và lần đầu tiên hiểu rằng tuổi trẻ của mình đang được đặt cạnh tuổi trẻ của những người đã sống trước mình.

Tôi hai mươi. Họ cũng từng hai mươi. Tôi có những dự định cho ngày mai. Họ cũng từng có. Tôi từng nghĩ về tình yêu. Họ cũng từng yêu. Tôi từng muốn đi thật xa. Có lẽ họ cũng từng muốn. Nhưng rồi họ đã đi một con đường khác, một con đường mà chúng ta không thể quay lại để hỏi họ rằng “Các anh có sợ không? Các chị có nhớ nhà không? Các anh chị có từng muốn sống thêm một ngày nữa không?”. Không ai trả lời. Chỉ có gió đi qua những hàng cây.

Có lẽ vì thế mà mỗi khi tháng Chín về, tôi không chỉ nhìn Quốc khánh như một ngày lễ. Tôi nhìn nó như một cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại. Một bên là những người đã đi qua chiến tranh, một bên là những người đang sống trong hòa bình. Một bên đã trao đi tuổi trẻ, một bên đang được trao cơ hội để sống tuổi trẻ của mình. Khoảng cách giữa hai thế hệ là hơn tám mươi năm, nhưng có một điều nối chúng ta lại: đó là tình yêu dành cho quê hương.

Tình yêu ấy không nhất thiết phải luôn lớn lao. Nó có thể bắt đầu từ việc rất nhỏ, làm tốt công việc của mình, không gian dối, không làm tổn thương người khác để đổi lấy lợi ích của mình, giữ gìn tiếng Việt, biết trân trọng văn hóa dân tộc, biết câu chuyện của quê hương mình, biết những người đã hy sinh, biết cúi đầu trước những mất mát, biết đứng lên khi đất nước cần và biết sống sao cho khi nhìn lại, mình không thấy xấu hổ vì đã từng có một tuổi trẻ quá vô nghĩa.

Tôi nghĩ thế hệ trẻ không cần phải giống thế hệ trước. Chúng ta không thể sống lại cuộc đời của cha ông, cũng không nên biến lòng yêu nước thành một cuộc thi xem ai nói những lời lớn lao hơn. Bởi yêu nước không chỉ nằm trong những điều được nói ra. Nó nằm trong những điều chúng ta làm mỗi ngày.

Một bác sĩ tận tâm với người bệnh. Một giáo viên kiên nhẫn với học trò. Một kỹ sư tạo ra sản phẩm tốt. Một người nông dân giữ được mảnh ruộng. Một nhà nghiên cứu miệt mài trong phòng thí nghiệm. Một nghệ sĩ làm ra tác phẩm tử tế. Một doanh nhân xây dựng doanh nghiệp bằng sự đàng hoàng. Một người trẻ học tập nghiêm túc. Một công dân tuân thủ pháp luật. Một người biết nhặt lên mảnh rác mình không vứt xuống. Một người biết đưa tay giúp một người đang gặp khó khăn. Những điều ấy tưởng nhỏ, nhưng đất nước được tạo nên từ hàng triệu điều nhỏ bé như thế. Không có một đất nước nào lớn lên chỉ bằng những lời hô vang. Đất nước lớn lên từ cách mỗi con người sống với nhau.

*****

Ngày Quốc khánh, có lẽ điều đẹp nhất không phải là nhìn thấy thật nhiều lá cờ, mà là nhìn thấy phía sau những lá cờ ấy là những con người đang sống. Những đứa trẻ cười, những người mẹ dắt con qua đường, những người cha chụp ảnh cho gia đình, những người lính đứng gác, những công nhân vẫn làm việc, những bác sĩ vẫn trực, những người lao động vẫn thức dậy từ rất sớm, những người trẻ vẫn miệt mài với những giấc mơ của mình. Tất cả tạo thành một bức tranh rất bình thường. Nhưng chính sự bình thường ấy là điều mà biết bao thế hệ đã từng mong ước, một đất nước bình yên, một buổi sáng bình yên, một gia đình được ở bên nhau, một đứa trẻ được lớn lên mà không biết chiến tranh là gì. Đó chẳng phải là một điều kỳ diệu hay sao?

Có những người trẻ hôm nay nói rằng họ không biết phải yêu nước như thế nào. Tôi nghĩ, có lẽ không cần phải tìm một câu trả lời quá phức tạp. Hãy bắt đầu bằng việc yêu nơi mình đang sống. Yêu con đường mình đi qua mỗi ngày, yêu tiếng mẹ đẻ, yêu một món ăn quê nhà, yêu câu chuyện của ông bà, yêu những làn điệu dân ca, yêu một mái đình cũ, yêu dòng sông chảy qua quê hương, yêu cả những điều chưa hoàn hảo của đất nước mình. Rồi từ tình yêu ấy, hãy học cách làm cho nó tốt hơn.

Đừng chỉ nói rằng đất nước cần thay đổi. Hãy tự hỏi mình có thể thay đổi điều gì. Đừng chỉ phàn nàn rằng xã hội còn nhiều điều chưa tốt. Hãy bắt đầu bằng việc không trở thành một phần của những điều chưa tốt ấy. Đừng chỉ mong thế hệ sau tự hào về mình. Hãy sống sao để thế hệ sau có thêm một điều đáng tự hào.

Tôi cũng là một người trẻ. Tôi có những hoài nghi, có những lúc mệt mỏi, có những ngày nhìn tương lai mà thấy nó quá rộng, có những lúc thất bại khiến mình muốn bỏ cuộc, có những ngày cảm thấy mình quá nhỏ bé giữa một thế giới rộng lớn. Nhưng rồi tôi lại nghĩ đến những người trẻ đã từng đứng lên trong những năm tháng đất nước khó khăn. Họ cũng từng sợ hãi, họ cũng từng nhớ nhà, họ cũng từng có những giấc mơ riêng. Nhưng họ đã lựa chọn đặt một phần tuổi trẻ của mình vào một điều lớn hơn bản thân. Nghĩ đến họ, tôi thấy những khó khăn của mình đôi khi trở nên nhẹ hơn. Và tôi hiểu rằng được sống trong hòa bình không có nghĩa là chúng ta được phép sống vô trách nhiệm. Hòa bình không phải là chiếc ghế để chúng ta ngồi yên. Hòa bình là mảnh đất để chúng ta gieo những hạt giống mới.

Mỗi thế hệ có một cách riêng để phụng sự đất nước. Thế hệ cha ông đã cầm súng. Thế hệ chúng ta có thể cầm bút, cầm máy ảnh, cầm máy quay, cầm một cuốn sách, một chiếc máy tính, một dụng cụ lao động, một chiếc micro, một cây đàn, hay đơn giản là đôi bàn tay của mình. Không phải ai cũng cần làm một điều vĩ đại. Chỉ cần làm điều mình có thể làm, nhưng làm bằng tất cả trách nhiệm.

Nếu là người trẻ làm nghệ thuật, hãy tạo ra những tác phẩm khiến người Việt Nam hiểu hơn về chính mình. Nếu là người trẻ làm giáo dục, hãy giúp trẻ em biết yêu quê hương bằng sự hiểu biết chứ không phải bằng những lời sáo rỗng. Nếu là người trẻ làm khoa học, hãy tạo ra những giá trị mới. Nếu là người trẻ làm kinh doanh, hãy làm giàu một cách tử tế. Nếu là người lao động, hãy làm tốt công việc của mình. Nếu là sinh viên, hãy học. Nếu chưa biết mình sẽ đi đâu, hãy cứ bắt đầu bằng việc trở thành một người tốt. Bởi cuối cùng, một đất nước mạnh không chỉ cần những người tài. Đất nước cần những con người tử tế.

Tôi muốn một ngày nào đó, những đứa trẻ sinh ra sau chúng ta cũng sẽ đứng giữa một ngày 2 tháng 9 và hỏi “Ngày Quốc khánh có ý nghĩa gì?”. Và chúng ta có thể kể cho chúng nghe. Không phải bằng một giọng kể khô cứng, mà bằng sự xúc động. Rằng đã có một mùa thu năm 1945, rằng có một ngày đất nước tuyên bố mình là một quốc gia độc lập, rằng phía sau ngày hôm ấy là cả một hành trình dài của dân tộc, rằng đã có những người hy sinh, những gia đình mất mát, những thế hệ sống qua chiến tranh, và rằng sau tất cả, họ đã trao lại cho chúng ta một điều quý giá: quyền được sống trong hòa bình.

Rồi chúng ta sẽ nói với những đứa trẻ ấy “Các con không cần phải trở thành những người phi thường. Nhưng hãy sống sao cho xứng đáng với những người đã đi trước”

Ngoài kia, lá cờ vẫn đang bay. Một màu đỏ giữa bầu trời tháng Chín. Tôi đứng nhìn rất lâu và bất chợt nhận ra, mình đã lớn lên dưới màu cờ ấy mà đôi khi chẳng kịp hỏi nó có ý nghĩa gì. Hôm nay tôi hiểu hơn một chút. Không phải hiểu bằng những con số, không phải bằng những bài học thuộc lòng, mà bằng cảm giác bình yên khi được gọi điện về cho mẹ, bằng niềm vui khi nhìn một đứa trẻ cắp sách đến trường, bằng khoảnh khắc một gia đình ngồi bên nhau trong bữa cơm, bằng một chuyến xe chạy qua những con đường không còn tiếng bom, bằng tiếng cười của những người trẻ giữa thành phố, bằng một buổi sáng thức dậy và biết rằng ngày mai vẫn còn ở phía trước.

Đó là hòa bình. Và đó cũng là món quà mà lịch sử đã đặt vào tay chúng ta.

Chúng ta không được chọn thời đại mình sinh ra, nhưng chúng ta có thể chọn cách mình sống trong thời đại ấy. Cha ông đã trao cho chúng ta một đất nước. Còn chúng ta sẽ trao lại điều gì cho những người đến sau?

Câu hỏi ấy có lẽ không cần trả lời ngay. Nó chỉ cần được giữ trong lòng. Để mỗi khi chúng ta định sống một ngày vô nghĩa, câu hỏi ấy nhắc mình đứng dậy. Để mỗi khi chúng ta muốn bỏ cuộc, nó nhắc rằng có những người đã từng không có cơ hội để nhìn thấy ngày mai, còn chúng ta thì vẫn còn. Để mỗi khi chúng ta than phiền về cuộc sống, nó nhắc rằng được sống, được mơ ước, được yêu thương, được thất bại và được bắt đầu lại cũng đã là một đặc ân.

Và để mỗi mùa thu đi qua, chúng ta biết cúi đầu trước lịch sử nhưng cũng biết ngẩng lên nhìn tương lai.

*****

Tháng Chín. Một lần nữa, mùa thu lại về. Những lá cờ đỏ bay trên những con phố. Tiếng Quốc ca vang lên đâu đó giữa buổi sáng. Một người mẹ dắt con đi ngang qua quảng trường. Một ông cụ đứng lặng nhìn lá cờ. Một cô gái trẻ đưa điện thoại lên chụp một bức ảnh. Một cậu sinh viên cười với bạn mình. Những người trẻ vẫn đang sống cuộc đời của họ, rất bình thường, rất ồn ào, rất nhiều ước mơ. Và phía sau tất cả những điều ấy là một lịch sử dài mà chúng ta không được phép quên.

Tôi chợt nghĩ, có lẽ cách đẹp nhất để tưởng nhớ những người đã nằm xuống không phải là mãi mãi sống trong nỗi buồn về quá khứ, mà là sống thật tốt trong hiện tại. Bởi nếu những người đã hy sinh có thể nhìn thấy chúng ta hôm nay, có lẽ điều họ mong muốn nhất không phải là chúng ta phải khóc mãi vì họ. Họ có lẽ chỉ mong chúng ta được cười, được yêu, được học, được làm việc, được xây dựng những mái nhà, được đưa cha mẹ đi thật xa, được nhìn thấy con mình lớn lên, được sống một cuộc đời mà họ từng mơ ước nhưng không kịp sống.

Vì thế, hãy sống. Sống tử tế. Sống có trách nhiệm. Sống có ước mơ. Sống không hổ thẹn với quá khứ. Và đừng quên rằng mỗi ngày bình yên chúng ta đang có đều được viết tiếp từ những trang lịch sử đầy máu, nước mắt và hy vọng của những người đi trước.

Ngoài kia, lá cờ vẫn bay. Mùa thu vẫn về. Đất nước vẫn đang đi về phía trước. Và thế hệ trẻ chúng ta, những người may mắn được sinh ra trong hòa bình, cũng đang đứng trước một trang giấy trắng của lịch sử. Trang giấy ấy rồi sẽ ghi gì? Điều đó phụ thuộc vào chúng ta.

Bởi một ngày nào đó, khi chúng ta già đi, sẽ có những người trẻ khác đứng giữa mùa thu tháng Chín. Họ sẽ nhìn những lá cờ bay trên phố. Họ sẽ nghe Quốc ca. Họ sẽ hỏi về thế hệ của chúng ta. Và tôi mong rằng khi ấy, họ có thể mỉm cười và nói “Thế hệ ấy đã mang đến cho chúng ta mùa bình yên.”

Mùa thu năm 1945 đã trao cho dân tộc một ngày độc lập. Còn mùa thu của hôm nay nhắc chúng ta rằng: Độc lập không chỉ là điều được nhận từ lịch sử. Độc lập còn là trách nhiệm mà mỗi thế hệ phải biết gìn giữ và viết tiếp. Và trong trái tim của những người trẻ hôm nay, mùa thu ấy sẽ không bao giờ cũ. Bởi có những mùa thu đi qua thời gian. Nhưng cũng có những mùa thu… ở lại trong tim.

TP HCM – 13:49 – 23/8/2029

Trần Minh Cường

0929001144

Minhcuongtran.director@gmail.com